Kimlikler ölümcülleşirken 

Lübnan asıllı Fransız yazar Amin Maalouf, Ölümcül Kimlikler adlı kitabında aslında çok yalın ama bir o kadar da derin bir uyarıda bulunur:

İnsan tek bir kimlikten ibaret değildir. Bir insan yalnızca Türk, Kürt, Arap, Müslüman, Hristiyan, laik, dindar, Doğulu, Batılı, kadın, erkek, göçmen, yerli, modern ya da geleneksel değildir. İnsan, bütün bu aidiyetlerin iç içe geçtiği çok katmanlı bir varlıktır.

Ama ne ara ki bu aidiyetlerden ya da kimliklerden biri insanın bütün varlığına el koyarsa, işte o an kimlik ölümcülleşir.

Maalouf’un “ölümcül kimlik” olarak tanımladığı kavram, kimliğin kendisi değil; kimliğin tekleştirilmesidir. İnsanın bir kimliğin içine hapsedilmesi, o kimlik üzerinden tanımlanması, o kimlik adına konuşturulması ve en sonunda o kimlik adına savaştırılmasıdır.

Bugün Türkiye’de yaşadığımız kimlik tartışmalarına da biraz bu gözle bakmak gerekiyor.

Bilindiği gibi 1980 sonrasında dünyada yalnızca ekonomi küreselleşmedi; kimlikler de küreselleşti ve bu küreselleşme sürecinde “Küresel yurttaş”, “küresel kimlik”, “çok kültürlülük”, “alt kimlik”, “farklılıkların tanınması” gibi kavramlar kamusal alana sürüldü. İlk bakışta kulağa özgürlükçü gelen bu kavramlar, giderek ulus-devletlerin kurucu yurttaşlık temelini tartışmaya açan araçlara da dönüştü.

Elbette farklılıkların tanınması önemlidir. Elbette hiçbir yurttaş etnik, dinsel, mezhepsel ya da kültürel kimliği nedeniyle yok sayılmamalıdır. Ama sorun tam da burada başlar. Şöyle ki farklılıkları tanımak başka şeydir; devleti, anayasayı ve ortak yurttaşlık zeminini etnik kimlikler üzerinden yeniden kurmaya kalkmak başka şeydir.

Türkiye’de 80’li yıllardan başlayarak “üst kimlik-alt kimlik” tartışmaları yapılmaktadır. Bir dönem “Türkiye Cumhuriyeti yurttaşlığı” üst kimlik olarak önerildi. Bir dönem “Türkiyelilik” kavramı dolaşıma sokuldu. Bir dönem etnik kimliklerin anayasal güvenceye alınması tartışıldı. Son yıllarda ise “teröre son vermek”, “toplumsal barış sağlamak”, “kardeşliği güçlendirmek” gibi iyi niyetli görünen başlıklar altında Türk-Kürt-Arap vurgusunun öne çıkarıldığı yeni bir siyasal dil oluşmaya başladı.

İşte önemle ve özenle söyleme ve eyleme geçilmesi gereken sorun buradadır.

Çünkü sorun yalnızca terörün sona erdirilmesi sorunsalı değildir. Örneğin; Türkiye Cumhuriyeti’nin ortak yurttaşlık anlayışının nasıl tanımlanacağı sorundur. Sorun; anayasanın yurttaşı etnik kimlikler üzerinden mi, yoksa eşit yurttaşlık ilkesi üzerinden mi göreceği sorunsalıdır. Sorun; devleti oluşturan siyasal topluluğun “ulus” kavramı çevresinde mi , yoksa etnik kimliklerin toplamı olarak mı yeniden tanımlanacağı sorunsalıdır.

Bu nedenle “Türk-Kürt-Arap kardeşliği” gibi kulağa sıcak gelen söylemler özenle seçilmeli ve tartışılmalıdır.

Çünkü kardeşlik dili, anayasal dile dönüştüğünde başka bir anlam kazanır. Siyasal alanda söylenen sözle anayasa yazınına giren söz aynı anlamı içermez. Siyasetçi “kardeşlik” diyebilir; ama anayasa yurttaşları kardeşlik duygusuyla değil, hukuk bağıyla tanımlar.

Çünkü devletin dili akrabalık dili değildir, hukuk dilidir.

Üç anakaraya yayılmış Osmanlı imparatorluğunun ardılı ve kalıtı olan bu ülkede yaşayan herkesin farklı farklı etnik kökeni, inancı, mezhebi, dili, kültürü elbette vardır. Ama anayasa; yurttaşı etnik kimliğine göre çağırmaya başlarsa, ortak yurttaşlık temeli bundan hasar alır. Bugün kardeşlik adına açılan kapı, yarın kimlik pazarlıklarının kapısına açılabilir. İşte Maalouf’un uyarısı tam da burada önem kazanır:

Kimlikler yok sayılırsa öfke üretir; ama kimlikler siyasal düzenin kurucu ekseni durumuna getirilirse bu kez ölümcülleşir.

Türkiye’nin sorunu hiçbir dönemde yalnızca kimliklerin varlığı sorunsalı olmamıştır. Ama can yakıcı, düzen bozucu olan durum; bu kimliklerin nasıl yönetildiği, nasıl kışkırtıldığı, nasıl bastırıldığı ya da nasıl pazarlık konusu yapıldığına ilişkin tartışmalar olmuştur.

Bir yanda inkâr/yok sayma siyaseti vardır ki bu elbette yanlıştır. Diğer yanda kimlikleri anayasal pazarlık zeminine dönüştürme siyaseti vardır; işte bu durum daha da yanlıştır. Hiç kuşkusuz doğru olan; eşit yurttaşlık temelinde ortak kamusal alanı güçlendirmektir.

Türkiye’nin gereksinimi; yurttaşları Türk, Kürt, Arap, Alevi, Sünni, laik, dindar diye ayırıp her birini ayrı siyasal başlık ya da bölüm altına yazmak değildir. Türkiye’nin gereksinimi; herkesin kendisini eşit yurttaş olarak görebileceği demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti niteliği güçlü bir cumhuriyet temelini kurmak, kurumsallaştırmak ve korumaktır.

Bununla birlikte küreselleşme çağında ulus-devletler yalnızca dışarıdan askeri saldırılarla yıpratılmıyor. Bazen kavramlarla, bazen kimlik siyasetiyle, bazen insan hakları söyleminin araçsallaştırılmasıyla, bazen küresel yönetişim baskılarıyla, bazen finansal bağımlılıkla, bazen de dijital platformların yönettiği algı operasyonlarıyla yıpratılıyor.

Günümüzde bir ülkenin parçalanması da yalnızca haritada başlamıyor. Önce ortak akıl parçalanıyor. Sonra ortak yurttaşlık duygusu parçalanıyor. Ardından dil ve tarih parçalanıyor. Daha sonra da toplum mahallelere, mezheplere, etnik kümelere, dijital kabilelere ayrılıyor ve en sonunda harita parçalanıyor

İnsanlık tarihini yakın döneminde tanık olduğumuz SSCB ve Yugoslavya örnekleri bu açıdan öğreticidir. Elbette her ülkenin tarihi farklıdır. Örneğin Türkiye; ne SSCB’dir ne Yugoslavya’dır. Ama çok kimlikli toplumlarda ortak yurttaşlık temeli sarsılmaya başladığında, kimliklerin nasıl jeopolitik dışsal karışım alanına dönüşebildiğini görmek için bu örneklere bakmak yeterlidir.

Bu nedenle Türkiye’de bugün yürütülen anayasa tartışmalarını yalnızca “yeni anayasa” başlığı altında okumak yetersiz kalır. Burada ana soru şudur:

Yeni anayasa, Türkiye Cumhuriyeti’nin eşit yurttaşlık temelini güçlendirecek midir, yoksa etnik kimliklerin siyasal temsil ve pazarlık alanını genişleterek ortak kamusal bağı sarsacak ve giderecek koparacak mıdır?

Terörün sona ermesi elbette herkesin isteğidir. Kim ister ki çocuklar ölsün, analar ağlasın, dağlar silah sesleriyle yankılansın? Elbette ki yürekten, gerçekten hiç kimse istemez. Ama terörü bitirmek adına cumhuriyetin yurttaşlık temelini etnik kimlikler üzerinden yeniden düzenlemeye kalkarsanız, terörü bitirirken başka bir sorunun kapısını açabilirsiniz. Çünkü devlet, etnik denge masası değildir. Devlet; eşit yurttaşlık sözleşmesidir.

Bir ülkede herkesin kimliği olabilir; ama devletin görevi bu kimlikleri yarışa sokmak değil, hepsini eşit yurttaşlık hukukunda buluşturmaktır.

Bugün Türkiye’nin önündeki en büyük sınav budur.

Ne kimlikleri yok sayan bir  katılık ne de kimlikleri anayasal siyasetin kurucu unsuru konumuna getiren yeni parçalanma dili… Türkiye’nin gereksinimi üçüncü bir yoldur:

Eşit yurttaşlık.
Laik hukuk devleti.
Ortak kamusal akıl.
Sosyal adalet.
Demokratik temsil.
Ulusal bütünlük.
Dijital ve kültürel egemenlik.

Maalouf’un uyarısını Türkiye için yeniden söylersek:

Kimlikler vardır; ama kimlikler devleti yutmaya başladığında ölümcülleşir.

Bugün Türkiye’de ana sorun budur.
Kimlikleri tanımak mı? Evet.
Kimlikleri anayasal pazarlığın odağına koymak mı? Hayır.

Çünkü cumhuriyet, etnik kimliklerin toplamı değil; eşit yurttaşların ortak siyasal alanıdır.

İşte bu evin temeli sarsılırsa, duvarları ayakta tutmak da giderek zorlaşır. Bu nedenle Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin birleştirici ve koruyucu kalkanı olan ULUS KAVRAMI ve ULUSAL BİRLİK ANLAYIŞI gibi hassas konular tartışma konusu yapılmamalıdır.

Didim, 30 Haziran 2026